Γωνιά της Γλώσσας 168 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Μετοχὲς ποὺ ἔγιναν οὐσιαστικὰ

 

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Μετοχὲς ποὺ ἔγιναν οὐσιαστικὰ

Μὲ τὴν πάροδο τοῦ χρόνου ἐνδέχεται μιὰ λέξη νὰ ἀλλάξῃ γραμματικὴ κατηγορία. Ἡ πιὸ συχνὴ περίπτωση λεξιλογικῆς μεταβολῆς εἶναι ἡ οὐσιαστικοποίηση ἐπιθέτου· τὸ γνωστό μας κινητὸ εἶναι μιὰ τέτοια περίπτωση: ἀπὸ ὀνοματικὴ φράση «κινητὸ τηλέφωνο» μέσῳ τῆς ἔλλειψης, δηλαδὴ τῆς ὑποδιαγραφῆς τοῦ προσδιοριζόμενου οὐσιαστικοῦ (τηλέφωνο) προέκυψε τὸ οὐσιαστικό «κινητό». Σὲ αὐτὸ τὸ σημείωμα θὰ γράψουμε γιὰ τὴν οὐσιαστικοποίηση τῶν μετοχῶν παθητικοῦ ἐνεστῶτα: προηγούμενος, φορολογούμενος, μαθητευόμενος, προστατευόμενος, προϊστάμενος, ὑφιστάμενος, ἱπτάμενος καὶ εἰδικώτερα μὲ τὰ θηλυκὰ: τὴν ἡγουμένη, τὴν προϊσταμένη καὶ τὴν συνισταμένη.  Οἱ οὐσιαστικοποιημένες αὐτὲς μετοχὲς παθητικοῦ ἐνεστῶτα κλίνονται ὡς ἑξῆς:

ἡ ἡγουμένη 

τῆς ἡγουμένης 

τὴν ἡγουμένη 

ἡγουμένη 

 

οἱ ἡγούμενες

τῶν ἡγουμένων 

τὶς ἡγούμενες

ἡγούμενες

 

ἡ προϊσταμένη

τῆς προϊσταμένης 

τὴν προϊσταμένη 

προϊσταμένη 

 

οἱ προϊστάμενες

τῶν προϊσταμένων 

τὶς προϊστάμενες

προϊστάμενες

 

ἡ συνισταμένη 

τῆς συνισταμένης 

τὴ συνισταμένη

συνισταμένη 

 

οἱ συνισταμένες

τῶν συνισταμένων 

τὶς συνισταμένες

συνισταμένες

 

Το αλίευσα ΕΔΩ

Γωνιά της Γλώσσας 167 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Τὰ ἐπίλοιπα τῶν ἐπιπτώσεων

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Τὰ ἐπίλοιπα τῶν ἐπιπτώσεων

Ἡ «ἐπίπτωσις» ἀπαντᾶ γιὰ πρώτη φορὰ σὲ συγγραφεῖς τῆς ἑλληνιστικῆς ἐποχῆς καὶ εἶχε τὶς ἀκόλουθες σημασίες: 1. πτώση τῆς φωνῆς ἢ τῶν μαλλιῶν πάνω στὸ μέτωπο 2. ἐπίθεση 3. σύμπτωση (Franco Montanari, Σύγχρονο Λεξικὸ τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Γλώσσας, ἐκδ. Παπαδήμα, 2016, σελ. 819). Ἡ σημερινὴ σημασία τῆς ἐπίπτωσης εἶναι σημασιολογικὸ δάνειο ἀπὸ τὴν Γαλλική.  Ἂν δὲν προκύπτῃ ἀπὸ τὰ συμφραζόμενα ἡ ἀρνητικὴ συνδήλωση ὅπως λ.χ. στὸ παράδειγμα: «Ἡ λήψη φαρμάκων χωρὶς σύσταση τοῦ γιατροῦ ἐνδέχεται νὰ ἔχῃ ἐπιπτώσεις στὴν ὑγεία μας», καλὸ εἶναι νὰ συνοδεύεται ἀπὸ ἐπιθετικὸ προσδιορισμὸ γιὰ νὰ ἀποφεύγεται ἡ σύγχυση: ἀρνητικές/ὀλέθριες/θετικὲς ἐπιπτώσεις. Μέση λέξη ποὺ μπορεῖ νὰ χρησιμοποιηθῇ τόσο γιὰ θετικὲς ὅσο καὶ γιὰ ἀρνητικὲς ἐνέργειες εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα, καθὼς καὶ τὸ λογιώτερο ἐπακόλουθο. Ὁ καρπὸς ἀξιοποιεῖται μόνο συνδηλωτικὰ καὶ μὲ θετικὸ πρόσημο: καρπὸς τῶν προσπαθειῶν μου εἶναι τὸ πτυχίο μὲ ἄριστα.  Οἱ συνέπειες καὶ τὰ ἐπακόλουθα κλίνουν πρὸς τὸ ἀρνητικό, χωρὶς νὰ ἀποκλείεται νὰ ἔχουμε θετικὲς συνέπειες καὶ θετικὰ ἐπακόλουθα.

 Το αλίευσα ΕΔΩ

Γωνιά της Γλώσσας 166 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Ὑπάρχουν θετικὲς ἐπιπτώσεις;

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Ὑπάρχουν θετικὲς ἐπιπτώσεις; 

Σὲ θέματα γραπτῶν προαγωγικῶν ἐξετάσεων ζητήθηκε ἀπὸ τοὺς μαθητὲς νὰ γράψουν τὶς ἐπιπτώσεις τῶν μέσων κοινωνικῆς δικτύωσης στὴν ζωὴ τῶν νέων. Κάποιοι μαθητὲς ἔγραψαν τὶς θετικὲς συνέπειες. Οἱ φιλόλογοι θεώρησαν αὐτονόητο ὅτι ἔπρεπε νὰ γράψουν τὶς ἀρνητικὲς μόνο πτυχὲς τῶν μέσων κοινωνικῆς δικτύωσης, ἐπικαλούμενοι τὴν ἀρνητικὴ συνδήλωση τῆς λέξεως «ἐπίπτωση». Ἦταν τελικὰ αὐτονόητο ὅτι ἔπρεπε νὰ γράψουν οἱ μαθητὲς τὰ ἀρνητικὰ ἐπακόλουθα τῶν μέσων κοινωνικῆς δικτύωσης ἢ ὤφειλαν οἱ θεματοθέτες νὰ εἶναι πιὸ ἐπεξηγηματικοὶ στὴν διατύπωση; Ὅταν στὸ βιβλίο: «Θέματα Νεοελληνικῆς Ἱστορίας» τῆς Γ΄ Λυκείου (σελ. 166) οἱ μαθητὲς βλέπουν σὲ τίτλο ὑποκεφαλαίου τὴν διατύπωση «Οἱ ἐπιπτώσεις ἀπὸ τὴν ἄφιξη τῶν προσφύγων» καὶ ἐν συνεχείᾳ διαβάζουν τὸ θετικὸ ἀποτύπωμα ποὺ ἄφησαν οἱ πρόσφυγες στὴν ἐξωτερικὴ πολιτική, στὴν ἐθνολογικὴ σύσταση, στὴν οἰκονομία καὶ τὸν πολιτισμὸ ἢ ὅταν σὲ ἀσκήσεις καλοῦνται νὰ γράψουν τὶς θετικὲς ἐπιπτώσεις, εἶναι λογικὸ νὰ μὴν ταυτίζουν κατ΄ἀνάγκην τὶς ἐπιπτώσεις μόνο μὲ τὶς ἀρνητικὲς συνέπειες. Οἱ περισσότεροι ὁμιλητὲς χρησιμοποιοῦν μὲ ἀρνητικὸ πρόσημο τὶς ἐπιπτώσεις, ὅπερ καταγράφεται καὶ στὰ λεξικά, χωρὶς ὡστόσο νὰ ἀποκλείουν τὶς θετικὲς ἐπιπτώσεις. Ἀντιγράφουμε τὸ λῆμμα ἀπὸ τὸ «Χρηστικὸ Λεξικὸ τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν»:  «ἐπίπτωση: ἀρνητικὴ κυρίως συνέπεια: βλαβερές/καταστροφικές/ὀλέθριες/σοβαρές ἐπιπτώσεις. […] Θετικὲς ἐπιπτώσεις». 

Υ.Γ. Τὸ «ὤφειλαν» ποὺ γράψαμε παραπάνω εἶναι παρατατικὸς τοῦ ρήματος «ὀφείλω». Τὸ «ω» εἶναι χρονικὴ αὔξηση.

 Το αλίευσα ΕΔΩ

Γωνιά της Γλώσσας 165 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Ὁ ἀναπαυτικὸς καναπὲς καὶ τὰ ἐνοχλητικὰ κουνούπια!

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Ὁ ἀναπαυτικὸς καναπὲς καὶ τὰ ἐνοχλητικὰ κουνούπια!

Φαίνεται λίγο παράδοξο ὁ ἀναπαυτικὸς καναπὲς νὰ σχετίζεται μὲ τὰ ἐνοχλητικὰ κουνούπια. Στὸ δευτεροκανονικὸ βιβλίο τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης Ἰουδείθ (13, 9) βλέπουμε τὴν ὁμώνυμη ἡρωίδα νὰ ἀφαιρῇ τὸ «κωνωπεῖον» ἀπὸ τοὺς στύλους: «καὶ ἀπεκύλισε τὸ σῶμα αὐτοῦ ἀπὸ τῆς στρωμνῆς καὶ ἀφεῖλε τὸ κωνωπεῖον ἀπὸ τῶν στύλων».  Τί ἦταν τὸ κωνωπεῖον;  Ἕνα αἰγυπτιακὸ ἀνάκλιντρο μὲ ἀραχνοειδὲς ὕφασμα ποὺ χρησιμοποιεῖται ὡς παραπέτασμα πάνω ἀπὸ τὸ ἀνάκλιντρο, γιὰ νὰ προστατεύῃ ἐκεῖνον ποὺ ἀναπαύεται σὲ αὐτὸ ἀπὸ τὰ κουνούπια. Κώνωψ στὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ εἶναι τὸ κουνούπι. Οἱ Ρωμαῖοι κληρονόμησαν τὸ κωνωπεῖον καὶ τὸ μετέτρεψαν σὲ conopeum. Οἱ Ρωμαῖοι τὸ κληροδότησαν στοὺς Γάλλους (canapé) καὶ ἡ λέξη ἐπέστρεψε στὴν γενέτειρά της μετὰ ἀπὸ 20 περίπου αἰῶνες ὡς καναπές, ὀλίγον παραμορφωμένη καὶ χωρὶς τὸ παραπέτασμα! Αὐτὸ οἱ φιλόλογοι τὸ ὀνομάζουμε ἀντιδάνειο, δηλαδὴ λέξη ποὺ ἔχει εἰσαχθῆ ὡς δάνειο σὲ μία ἢ περισσότερες γλῶσσες καὶ ἐπιστρέφει στὴν ἀρχική, διαφοροποιημένη ὡς πρὸς τὴν μορφή. Σὲ παλαιότερο γλωσσικό μας σημείωμα εἴχαμε γράψει γιὰ μπουτίκ: μπουτίκ: αρχ. ἀποθήκη > λατ. apotheca, ιταλ. bottega > πρoβηγκιανό bοtica > γαλλ. boutique.

 Το αλίευσα ΕΔΩ

Γωνιά της Γλώσσας 164 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη:Ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ στὰ Ἑλληνικα (Γ)

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ στὰ Ἑλληνικα (Γ)

Στὶς 15 Μαρτίου 44 π.Χ. παρὰ τὶς προειδοποιήσεις τῆς γυναίκας του Καλπουρνίας, ὁ Καίσαρας ἀποφάσισε νὰ παραστῇ στὴν συνεδρίαση τῆς Γερουσίας, γιὰ νὰ μὴν ἀπογοητεύσῃ ὅσους ἦταν ἤδη ἐκεῖ καὶ τὸν περίμεναν. Δὲν πρόλαβε καλά-καλά νὰ κάτσῃ καὶ οἱ συνωμότες συγκεντρώθηκαν γύρω του γιὰ νὰ τοῦ ὑποβάλουν τάχα ἕνα αἴτημα. Ξεκίνησαν νὰ τὸν μαχαιρώνουν μέχρι ποὺ ἔπεσε στὸ ἔδαφος. Ἕνας ἀπὸ τοὺς συνωμότες ἦταν καὶ ὁ Βροῦτος, ποὺ εἶχε κερδίσει τὴν ζωή του χάρη στὸν Καίσαρα. Ὅταν τὸν εἶδε ὁ Καίσαρας νὰ ὁρμᾶ ἐναντίον του, εἶπε στὰ Ἑλληνικά: «Καὶ σύ, τέκνον Βροῦτε;». Θαυμαστό: ἕνας Ρωμαῖος τὴν τελευταία στιγμὴ τῆς ζωῆς του ψελλίζει τὶς τελευταῖες λέξεις του στὰ ἑλληνικά! Ὁ Ἰούλιος μῆνας ὀφείλει τὸν ὄνομά του στὸν σπουδαῖο αὐτὸν στρατηγό. Νὰ θυμίσουμε τέλος τὴν διάσημη φράση: «ἡ γυναῖκα τοῦ Καίσαρα δὲν ἀρκεῖ νὰ εἶναι τίμια, πρέπει καὶ νὰ φαίνεται», ποὺ τὴν λέμε γιὰ δημόσια πρόσωπα ποὺ ὀφείλουν νὰ εἶναι ὄχι μόνο οὐσιαστικὰ ἀλλὰ καὶ τυπικὰ ἐντάξει. Σήμερα βέβαια τὰ δημόσια πρόσωπα δὲν εἶναι οὔτε τυπικὰ οὔτε οὐσιαστικὰ ἐντάξει. Ἀλλὰ αὐτὸ εἶναι ἄλλου παπᾶ εὐαγγέλιο.

 Το αλίευσα ΕΔΩ

Γωνιά της Γλώσσας 163 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ στὰ Ἑλληνικα (Β)

 

 

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ στὰ Ἑλληνικα (Β)

 Μόλις ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ πληροφορήθηκε ὅτι ὁ γιὸς τοῦ Μιθριδάτη Φαρνάκης ἐνεργοῦσε κατὰ τῶν Ρωμαίων στὴν Ἀσία, ἀστραπιαῖα κινήθηκε ἐναντίον του (Ἰούνιος τοῦ 47 π.Χ.) ἀπὸ τὴν Αἴγυπτο μέχρι τὸν Πόντο καὶ τὸν νίκησε κατὰ κράτος. Ὅταν ἐπέστρεψε στὴν Ρώμη ἔγραψε: «veni, vidi, vici» (ἦλθον, εἶδον, ἐνίκησα).  Χρησιμοποιοῦμε τὴν φράση σὲ περιπτώσεις ταχύτατης καὶ ἐπιδέξιας ἐπίλυσης ἑνὸς σύνθετου προβλήματος.

 Το αλίευσα ΕΔΩ

Γωνιά της Γλώσσας 162 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ στὰ Ἑλληνικα (Α)

 

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ στὰ Ἑλληνικα (Α)

Τί ἔδωσε ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ στὴν γλῶσσα μας; Στὶς 10 Ἰανουαρίου τοῦ 49 π.Χ. ἔφτασε στὸν Ρουβίκωνα, ἕνα μικρὸ ποταμὸ κοντὰ στὸ Ρίμινι, τὸ σύνορο ἀνάμεσα στὴν ἐλεγχόμενη ἀπὸ τὴν ρωμαϊκὴ Σύγκλητο Ἰταλία καὶ τὴν ρωμαϊκὴ ἐπαρχία τῆς «Ἐντεῦθεν τῶν Ἄλπεων Γαλατίας». Στὴν ὄχθη του, ὁ Ἰούλιος Καίσαρας εἶπε τὴν ἱστορικὴ φράση «Alea iacta est» (= ὁ κύβος ἐρρίφθη, Σουητώνιος, «Caesar, 3,2»), ποὺ ἐξέφραζε τὴν ἀπόφασή του νὰ συγκρουστῇ μὲ τὶς δυνάμεις τῆς Συγκλήτου. Ὅταν ἀναφερόμαστε σὲ μία εἰλημμένη ἀπόφαση, λέμε: «ὁ κύβος ἐρρίφθη» καὶ ὅταν κάποιος πῆρε μιὰ ριψοκίνδυνη καὶ κρίσιμη ἀπόφαση, λέμε: «διέβη τὸν Ρουβίκωνα».

Το αλίευσα ΕΔΩ

Γωνιά της Γλώσσας 161 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ, ἡ καισαρικὴ τομὴ καὶ ἡ σαλάτα τοῦ Καίσαρα

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ, ἡ καισαρικὴ τομὴ καὶ ἡ σαλάτα τοῦ Καίσαρα

Ὁ Καῖσαρ (γενικὴ τοῦ Καίσαρος) ἦταν τὸ οἰκογενειακὸ ὄνομα τοῦ Γαΐου Ἰουλίου Καίσαρος. Μετὰ τὸν θάνατο τοῦ Ἰουλίου Καίσαρα καθιερώθηκε ὡς τίτλος ἀπὸ τοὺς Ρωμαίους αὐτοκράτορες μέχρι τοὺς χρόνους τοῦ Ἀδριανοῦ. Ἡ ἐπικρατέστερη ἐκδοχὴ εἶναι ὅτι ὁ Καῖσαρ εἶναι ὁμόρριζο μὲ τὸ λατινικὸ ρῆμα caedo «κόβω», ἐπειδὴ σύμφωνα μὲ τὸν Πλίνιο ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ γεννήθηκε μὲ χειρουργικὴ ἐπέμβαση. Μᾶλλον ἡ ἐκδοχὴ ὅτι ἡ καισαρικὴ τομή -δηλαδὴ ἡ χειρουργικὴ ἐπέμβαση σὲ ἐγκύους, κατὰ τὴν ὁποία ὁ τοκετὸς διεξάγεται μετὰ ἀπὸ τομὴ στὸ πρόσθιο κοιλιακὸ καὶ μητρικὸ τοίχωμα- ὀφείλει τὴν ὀνομασία της στὸν Ἰούλιο Καίσαρα εἶναι ἐσφαλμένη. Οὔτε ἡ διάσημη σαλάτα, ἡ σαλάτα τοῦ Καίσαρα, συνδέεται μὲ τὸν σπουδαῖο πολιτικό, στρατηγὸ καὶ συγγραφέα, ἀλλὰ μὲ τὸν Καίσαρα Καρντίνι, ἕναν Ἰταλὸ σὲφ ὁ ὁποῖος τὸ 1924 ἐφηῦρε τὴν συνταγή. Παρόλα αὐτὰ ὁ Καῖσαρ, ἡ καισαρικὴ τομὴ καὶ τὸ ὄνομα τοῦ Ἰταλοῦ σὲφ ἔχουν ἐτυμολογικὸ πρόγονο τὸ ρῆμα caedo. 

 Το αλίευσα ΕΔΩ

Γωνιά της Γλώσσας 160 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη:

 

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Τὰ Καίσαρος…

Τὰ Καίσαρος Καίσαρι καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ τῷ Θεῷ (Κατὰ Ματθαῖον 22, 21). Ἡ παγκοίνως γνωστὴ ἀποστομωτικὴ ἀπάντηση ποὺ ἔδωσε ὁ Χριστὸς στοὺς Φαρισαίους ποὺ λέγεται πρὸς ὑπογράμμιση τοῦ διαχωρισμοῦ τῶν πολιτικῶν πραγμάτων ἀπὸ τὰ θρησκευτικά, εἶναι μιὰ ἀκόμα περίπτωση πολύπτωτου σχήματος. Τὸ ὄνομα «Καῖσαρ» ἐπαναλαμβάνεται σὲ πτώση γενικὴ καὶ σὲ δοτική, ὁμοίως καὶ ἡ λέξη «Θεός». Μὲ τὸ πολύπτωτο ὁ Κύριος τονίζει ὅτι δὲν πρέπει νὰ συγχέωνται οἱ δύο ἐξουσίες.  Βέβαια ἀποδίδουμε στὸν Καίσαρα, δηλαδὴ στὴν πολιτικὴ ἐξουσία, ὅσα τοῦ ἀναλογοῦν, αὐτὰ μόνο, ἐκεῖνα ποὺ δὲν παραβλάπτουν τὴν εὐσέβεια (Ζιγαβηνοῦ, ΜΡG, 129, 577).

Το αλίευσα ΕΔΩ

Γωνιά της Γλώσσας 159 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Βάστα με νὰ σὲ βαστῶ

 

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Βάστα με νὰ σὲ βαστῶ

Πολὺ συχνὰ μιὰ λέξη ἐπαναλαμβάνεται μέσα στὴν ἴδια πρόταση σὲ ἄλλον τύπο, προκειμένου νὰ δοθῇ ἔμφαση ἢ ἀλλεπάλληλη ἐπανάληψη. Πρόκειται γιὰ τὸ πολύπτωτο ἢ πολυμορφικὸ ἢ πολυτυπικό σχῆμα. Ἡ πασίχρηστη παροιμία: «βάστα με νὰ σὲ βαστῶ, νὰ ἀνεβοῦμε τὸν γκρεμό» εἶναι μιὰ κλασσικὴ περίπτωση πολυμορφικοῦ σχήματος. Τὸ πρῶτο ρῆμα «βάστα» βρίσκεται σὲ προστακτική, ἀμέσως μετὰ ἐπαναλαμβάνεται σὲ ὑποτακτικὴ «νὰ βαστῶ». Μὲ πολύπτωτο ἐκφράζεται ἔντονη προτροπὴ νὰ βοηθοῦμε ὁ ἕνας τὸν ἄλλον γιὰ νὰ πετύχουμε ὅ,τι ὁ καθένας χωριστὰ δὲν θὰ κατώρθωνε. Νὰ θυμηθοῦμε καὶ δυὸ φράσεις ἀπὸ τὴν Ἁγία Γραφὴ: «εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων» καὶ τὸ «γενεὲς γενεῶν» ποὺ δηλώνουν ἀδιάκοπη συνέχεια.  Σὲ αὐτὴν τὴν περίπτωση ἔχουμε πολύπτωτο μὲ οὐσιαστικά. 

Υ.Γ. κατώρθωνε (λόγια ὀρθογράφηση, τὸ ω εἶναι αὔξηση)

 Το αλίευσα ΕΔΩ

Γωνιά της Γλώσσας 158 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη:Ὀρθογραφία ἀπὸ τὰ παλιά…

 

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Ὀρθογραφία ἀπὸ τὰ παλιά…

Τὰ δοτικοφανῆ ἐπιρρήματα: «βάσει, δυνάµει, ἐλλείψει, ἐνόψει, ἐντάξει, ἐντέλει, θέσει, φύσει» γράφονται μὲ ει. Γιατί; Εἶναι ἐπιρρήματα ποὺ ἔχουν προέλθει ἀπὸ τὴν δοτικὴ πτώση τριτοκλίτων οὐσιαστικῶν σὲ -ις. Γιὰ τὸν ἴδιο λόγο θὰ γραφοῦν μὲ ει καὶ οἱ λόγιας προέλευσης ἐµπρόθετες ἐπιρρηµατικὲς ἐκφράσεις, π.χ. ἐν ἀντιθέσει, ἐν γνώσει, ἐν ἐξελίξει, ἐν µέρει, ἐν παρενθέσει, ἐν πτήσει, ἐπὶ λέξει, ἐπὶ τῇ λήξει, ἰδίᾳ βουλήσει, καλῇ τῇ πίστει.

 Το αλίευσα ΕΔΩ

Γωνιά της Γλώσσας 157 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Ἡ γεύση ποὺ μένει…

 

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Ἡ γεύση ποὺ μένει…

Χρησιμοποιείστε τα πλήκτρα Πάνω/Κάτω βέλος για να αυξήσετε ή να μειώσετε ένταση.

Πολλὲς φορὲς νιώθουμε τὴν γεύση τοῦ φαγητοῦ στὸ στόμα μετὰ τὸ φαγητό. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἐπίγευση. Νὰ καὶ ὁ πιὸ ἀκριβὴς ὁρισμός: «Ἡ γευστικὴ ἐντύπωση ποὺ ἀπομένει στὸ στόμα μετὰ ἀπὸ τὴν κατανάλωση ἑνὸς τροφίμου ἢ ποτοῦ»: ἁπαλή/ ἔντονη/ γλυκιά/ μακρά/ πικρή/ παρατεταμένη/ εὐχάριστη ἐπίγευση. Ἡ συνυποδηλωτικὴ χρήση εἶναι ἀκόμα καλύτερη: εἶναι ἡ δημιουργία ὁρισμένης ἐντύπωσης ἢ ἑνὸς αἰσθήματος ἀπὸ μιὰ εὐχάριστη ἢ δυσάρεστη ἐμπειρία: Ἡ πικρὴ ἐπίγευση τοῦ προϋπολογισμοῦ.  Ἡ ἐπίγευση θὰ εἶναι πάντα πικρὴ γιατί μιλᾶμε γιὰ μιὰ ἐθνικὴ τραγωδία. Ἐπίγευση ἀρχαιογνωσίας. Ἡ ἐπίγευση μιᾶς συζήτησης. Ἡ ἐντύπωση ποὺ παραμένει ὡς αἴσθηση στὸ ὀπτικὸ σύστημα γιὰ ἕνα δέκατο τοῦ δευτερολέπτου περίπου μετὰ τὴν παύση τοῦ ὀπτικοῦ ἐρεθίσματος ποὺ τὴν προκάλεσε εἶναι τὸ μετείκασμα: Ὁ κινηματογράφος βασίζεται στὸ μετείκασμα. Α

Το αλίευσα ΕΔΩ

Γωνιά της Γλώσσας 156 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Ἡ διωρία καὶ ἡ διορία

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Ἡ διωρία καὶ ἡ διορία

Ἀκόμα μιὰ λαϊκὴ ἐτυμολογία μᾶς μπερδεύει ὡς πρὸς τὴν ὀρθογράφηση τῆς λέξης «δι(ω)ρία». Πῶς θὰ τὴν γράψουμε μὲ ο ἢ μὲ ω; Δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι ἡ διωρία εἶναι σύνθετη λέξη ἀπὸ τὴν πρόθεση δια- καὶ τὴν ὥρα μὲ δασεῖα (ὑπάρχει καὶ ὤρα μὲ ψιλή).  Στὴν ὄψιμη ἑλληνιστικὴ ἐποχὴ ἡ διωρία ἐπανερμηνεύτηκε καὶ συνδέθηκε μὲ τὸ ὅριο· ἔτσι προέκυψε ἡ γραφὴ διορία. Ἡ παρασυνδεδεμένη γραφή «διορία» ἀπὸ τὸ ὅριο ὑπερέχει ὡς πρὸς τὴν συχνότητα χρήσεως στὰ σώματα κειμένων καὶ προτάσσεται στὰ λεξικά. Σὲ ὁρισμένα λεξικὰ ἀπουσιάζει ἡ «διωρία». Πάντως ἡ ἀρχαία λέξη εἶναι «διωρία»: διάστημα δύο ὡρῶν. Οἱ Βυζαντινοὶ λεξικογράφοι σχολιάζουν: «διωρία διὰ τοῦ ω μεγάλου καιρὸν δηλοῖ, διορία δὲ προθεσμία, διορία», Ἡσύχ., Σουΐδ.

 Το αλίευσα ΕΔΩ

Γωνιά της Γλώσσας 155 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Κλινικὴ τῆς πόλης ἢ κλινικὴ μὲ πολλὲς κλίνες;

 

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Κλινικὴ τῆς πόλης ἢ κλινικὴ μὲ πολλὲς κλίνες; 

Πολυκλινικὴ εἶναι ἡ κλινικὴ ποὺ διαθέτει πολλὰ ἰατρικὰ τμήματα, καθὼς καὶ ἰατροὺς πολλῶν εἰδικοτήτων γιὰ τὴν θεραπεία διαφόρων παθήσεων: Πολυκλινικὴ Ἀθηνῶν. Ἐπειδὴ ἡ συντριπτικὴ πλειοψηφία τῶν ὁμιλητῶν ἀγνοεῖ τὴν ἱστορικὴ ἀρχὴ τῆς λέξεως, παρετυμολόγησε τὴν λέξη ἀπὸ τὸ ἐπίθετο «πολὺς» καὶ τὸ οὐσιαστικὸ «κλινική». Στὴν πραγματικότητα ἡ πολυκλινική εἶναι πολικλινική, ἀπὸ τὸ «πόλις» καὶ τὸ «κλινική», δηλαδὴ ἀστυκλινική, κλινικὴ τῆς πόλης. Πρόκειται γιὰ μεταφορὰ τοῦ ἑλληνογενοῦς γάλλ. polyclinique. Παράλληλη πορεία μὲ τὴν πολυκλινικὴ εἶχε καὶ ἡ πολυθρόνα, ποὺ δὲν εἶναι οἱ πολλοὶ θρόνοι, ἀλλὰ ἡ ἰταλικὴ λέξη poltrona.

 Το αλίευσα ΕΔΩ

Γωνιά της Γλώσσας 154 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: ξεκατινιάσματα

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

ξεκατινιάσματα

Ἔχουμε ξαναγράψει γιὰ τὴν λαϊκὴ ἐτυμολογία, δηλαδὴ τὴν ἐτυμολογία χωρὶς ἐπιστημονικὴ ἐτυμολογικὴ βάση, ἀλλὰ μὲ βάση το γλωσσικὸ αἴσθημα τῶν ὁμιλητῶν καὶ ὄχι σύμφωνα μὲ τὴν ἐπιστημονική ἀνάλυση. Ἐνίοτε ἡ ἐτυμολογία ἔχει τόσο ἰσχυρὸ ἀποτύπωμα ποὺ ἐπηρεάζει τὴν ὀρθογράφηση μιᾶς λέξης.  Tὸ «ξεκατινιάζω» σήμαινε ἀρχικὰ «προκαλῶ ζημιὰ στὴν ράχη ζώου»: Οἱ φιλοζωικὲς κατηγοροῦν τοὺς κατοίκους τῆς Σαντορίνης ὅτι ἔχουν ξεκατινιάσει τὰ γαϊδούρια ποὺ ἀνεβαίνουν στὴν Οἴα. Ἡ μεταφορικὴ χρήση: «συμπεριφέρομαι μὲ μικροπρεπῆ τρόπο σὲ δημόσια διαφωνία, ρεζιλεύομαι» ἔχει ἐκτοπίσει τὴν κυριολεκτικὴ: ξεκατινιάζονται στὰ τηλεοπτικὰ παράθυρα. Τὸ ρῆμα παρασυνδέθηκε πρὸς τὴν μειωτικὴ χρήση τοῦ ὀνόματος Κατῖνα μὲ ἀποτέλεσμα νὰ καθιερωθῇ ἠ ὀρθογράφηση τῆς λέξης μὲ ι καὶ ὄχι μὲ η, δεδομένου ὅτι τὸ ρῆμα κατάγεται ἀπὸ τὴν «κατήνα», δηλαδὴ τὴν σπονδυλικὴ στήλη. Συνεπῶς τὸ «ξεκατινιάζω» δὲν προέρχεται ἀπὸ τὴν Κατῖνα, ἀλλὰ ἀπὸ τὴν «κατήνα», τὴν ράχη τοῦ ζώου!

 Το αλίευσα ΕΔΩ

Γωνιά τῆς Γλώσσας 153 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Ἰσθμὸς ἢ διώρυγα τῆς Κορίνθου;

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Ἰσθμὸς ἢ διώρυγα τῆς Κορίνθου;

Ἰσθμὸς ἢ διώρυγα τῆς Κορίνθου;

Θὰ περάσουμε ἀπὸ τὸν Ἰσθμὸ ἢ τὴν διώρυγα τῆς Κορίνθου; Μέχρι 1893 θὰ περνάγαμε τὸν Ἰσθμό. Ἀπὸ τὸ 1893 καὶ ἐντεῦθεν περνᾶμε τὴν διώρυγα. Ὁ πολυήμερος περίπλους τῆς Πελοποννήσου σὲ συνδυασμὸ μὲ τὰ μονίμως θαλασσοτάραχα ἀκρωτήρια Μαλέα καὶ Ταινάρου ἦταν μεγάλος μπελᾶς γιὰ τοὺς καπετάνιους. Ὁ τύραννος Περίανδρος σκέφτηκε νὰ ἀπαλλάξῃ τοὺς ναυτικοὺς ἀπὸ τὸν κοπιώδη καὶ ἐπικίνδυνο περίπλου τῆς Πελοποννήσου καὶ κατασκεύασε τὸν  δίολκο, ἕναν πλακόστρωτο δρόμο ποὺ συνέδεε τὶς δύο ἄκρες τοῦ Ἰσθμοῦ τῆς Κορίνθου καὶ πάνω στὸν ὁποῖο σύρονταν κατὰ τὴν ἀρχαιότητα ἀπὸ δούλους τὰ πλοῖα ἀπὸ τὸν Κορινθιακὸ στὸν Σαρωνικὸ κόλπο. Δίολκος λοιπὸν ἦταν τὸ πέρασμα γιὰ ἕλξη (διὰ +ἕλκω), τὸ μέρος τοῦ Ἰσθμοῦ ποὺ ἔσυραν τὰ πλοῖα μὲ σχοινιά.  Ἰσθμὸς εἶναι στενὴ λωρίδα ξηρᾶς ποὺ ἑνώνει δύο τμήματα στεριᾶς, τὰ ὁποῖα χωρίζονται ἀπὸ θάλασσα. Στὴν ἀρχαιότητα ἔχουμε ἰσθμό· σήμερα ὅμως ἔχουμε διώρυγα τῆς Κορίνθου, δηλαδὴ ἕνα τεχνητὸ πλωτὸ κανάλι ποὺ συνδέει τὸν Σαρωνικὸ μὲ τὸν Κορινθιακὸ κόλπο. Ἂν ἡ θαλάσσια λωρίδα δὲν ἔχῃ προκύψει ἀπὸ ἀνθρώπινη ἐπέμβαση, ἔχουμε πορθμό. Συνοψίζουμε: στὴν ἀρχαιότητα μέχρι τὸ 1893 μιλᾶμε γιὰ Ἰσθμὸ τῆς Κορίνθου, ἀπὸ τὸ 1893 μέχρι σήμερα μιλᾶμε γιὰ διώρυγα τῆς Κορίνθου.

 Το αλίευσα ΕΔΩ

Η ΓΩΝΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ – Ὄχι σὲ ἰσοπεδωμένες εὐχές!

 

Η ΓΩΝΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Ὄχι σὲ ἰσοπεδωμένες εὐχές!

Φίλτατοι ἀναγνῶστες καὶ ἀκροατές, συνεορταστὲς καὶ συμπροσκυνητὲς τοῦ θείου βρέφους, λίγες μέρες μᾶς χωρίζουν ἀπὸ τὴν μητρόπολη τῶν ἑορτῶν, τὰ Χριστούγεννα. Εὐκαιρία λοιπὸν νὰ ἀπευθύνουμε τὶς εὐχές μας, εὐχὲς μὲ περιεχόμενο καὶ οὐσία, εὐχὲς προσωπικὲς καὶ ὄχι ἀπρόσωπες καὶ ἰσοπεδωμένες, εὐχὲς ποὺ θὰ ἀποτελοῦν ἀφετηρία προβληματισμοῦ. Ἂς ἀφήσουμε λοιπὸν τὴν ἄχρωμη εὐχὴ: «Καλὲς γιορτὲς» καὶ νὰ προτιμᾶμε: «Καλὰ Χριστούγεννα», «Καλὸ ἅγιο Δεκαήμερο». Μποροῦμε νὰ συνδυάσουμε τὸ πνεῦμα τῆς ἑορτῆς μὲ τὴν εὐχή μας: «Νὰ μᾶς ἀξιώσῃ ὁ Κύριος νὰ Τὸν συναντήσουμε στὸν χῶρο (σπήλαιο, φάτνη) τῆς καρδιᾶς μας» ἢ «Εὔχομαι ἡ Χάρις καὶ ἡ εὐλογία τοῦ θείου Βρέφους νὰ χαριτώνῃ, νὰ ἁγιάζῃ καὶ νὰ φωτίζη τὴν ζωή μας». το 

Το αλίευσα ΕΔΩ

Γωνιά της Γλώσσας 151 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Ἀθανάσιον ἐπαινῶν, ἀρετὴν ἐπαινέσομαι

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Ἀθανάσιον ἐπαινῶν, ἀρετὴν ἐπαινέσομαι

 

Ἀθανάσιον ἐπαινῶν, ἀρετὴν ἐπαινέσομαι

Ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, εἷς ἐκ τῶν τριῶν ἱεραρχῶν, ὅταν κοιμήθηκε ὁ Μέγας Ἀθανάσιος, ὁ γίγαντας αὐτὸς τῆς Ὀρθοδοξίας, ἔγραψε τὸν ὑπέροχο λόγο του «Εἰς τὸν μέγαν Ἀθανάσιον ἐπίσκοπον Ἀλεξανδρείας» ποὺ ξεκινάει ὡς ἑξῆς: «Ἀθανάσιον ἐπαινῶν, ἀρετὴν ἐπαινέσομαι» (Λόγος ΚΑ΄), δηλ. ἐπαινῶντας τὸν Ἀθανάσιο θὰ ἐπαινέσω τὴν ἀρετή. Τὸ ἀπόφθεγμα αὐτὸ λέμε γιὰ ἀνθρώπους μεγάλου πνευματικοῦ ἐκποπίσματος, ποὺ ἀποτελοῦν πνευματικὰ ὑποδείγματα.

Το αλίευσα ΕΔΩ

Γωνιά της Γλώσσας 149 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Λέξεις αἰχμῆς

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Λέξεις αἰχμῆς

Ἡ αἰχμὴ ἦταν ἡ ἄκρη δόρατος ἢ λόγχης. Ὁ συμπολεμιστὴς λεγόταν ὅμαιχμος,  τὸ μέρος ἀνάμεσα σὲ δύο αἰχμές, δηλαδὴ ἀντίθετα στρατόπεδα ἦταν τὸ μεταίχμιο,  (σήμερα: τὸ διαχωριστικὸ σημεῖο ἀνάμεσα σὲ δύο ἀντίθετες καταστάσεις), αὐτὸς ποὺ συλλαμβάνεται (ἁλίσκεται) μὲ τὴν ἀπειλὴ τῆς αἰχμῆς τοῦ δόρατος εἶναι ὁ αἰχμάλωτος. Τὸ ἐργαλεῖο ποὺ ἡ ἄκρη του εἶναι ὀξεῖα ὀνομάζεται ὀξύαιχμο· ὀξύαιχμη εἶναι καὶ ἡ μομφὴ ἢ κριτική, ὅταν ἐνοχλῇ μὲ τὴν καυστικότητά της. Ἴδια σημασία ἔχει καὶ ὁ δορύαιχμος: δορύαιχμη κατηγορία· ὁ Ἑλύτης στὸ «Ἄξιόν ἐστι» ἀναφέρεται στὶς δορύαιχμες λέξεις: «Ἄξιον ἐστί το πρὶν τῆς ὀπτασίας/ ἀχερούσιο σάλπισμα καὶ πύρινη ὤχρα/ τὸ καιούμενο ποίημα καὶ ἠχεῖο θανάτου/ οἱ δορύαιχμες λέξεις καὶ αὐτοκτόνες».

Το αλίευσα ΕΔΩ 

Γωνιά της Γλώσσας 146 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Ὁ ἅγιος Παΐσιος καὶ τὰ ψαλιδισμένα ὀνόματα

 

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη

Ὁ ἅγιος Παΐσιος καὶ τὰ ψαλιδισμένα ὀνόματα.

 

«Κάποια ἄλλη φορὰ ποὺ περίμενα νὰ πάρω εὐλογία συνέβη τὸ ἑξῆς: 

Πρὶν ἀπὸ μένα ἕνα παλληκάρι ἔγραψε τὸ ὄνομά του καὶ τὸ ἔβαλε στὸ βάζο. Τα χαρτιὰ γιὰ ὅσους θέλαμε νὰ προσευχηθῇ ὁ Γέροντας ἦταν σὲ ἕνα βάζο κοντὰ στὸν φράχτη, ποὺ ἀπεῖχε γύρω στὰ δέκα μέτρα ἀπὸ τὸ κελλί. 

Βγαίνοντας ὁ Γέροντας τοῦ λέει: 

“Βρὲ παιδί μου τί κάνεις ἐκεῖ;” Ἐκεῖνος τρόμαξε, καὶ βέβαια, ὅσοι εἴμαστε ἐκεῖ καὶ ἀκούσαμε, ἀπορήσαμε. 

Ὁ Γέροντας τότε τὸν πλησιάζει καὶ τοῦ λέει: 

“Πῶς σὲ λένε βρὲ παιδί μου;” “Χρυσοβαλάντη”. 

“Γιατί τότε, παιδί μου, ἔγραψες Βαλάντης στὸ χαρτί;” 

Τὸ εἶπε αὐτὸ ἐπειδὴ ἤθελε νὰ δείξῃ ὅτι δὲν εἶναι καλὸ νὰ τὰ κουτσουρεύουμε τὰ ὀνόματά μας, ἀλλὰ νὰ τὰ προφέρουμε ὁλόκληρα, ὅπως τὰ ἐπρόφερε καὶ ὁ ἱερέας ποὺ μᾶς βάπτισε. 

Μετὰ τοῦ λέει: 

Ὅταν βαπτίζεσαι, βρὲ παιδί μου, καταγράφεσαι σ’ ἕνα βιβλίο κοσμικό, ἐδῶ στὴ γῆ. Αὐτομάτως, ὅμως, καταγράφεσαι καὶ στὸν Οὐρανό, στὸ βιβλίο τοῦ Θεοῦ. Πῶς λοιπὸν θὰ σὲ καλέσῃ ὁ Κύριος; 

Ἂν φωνάξῃ Χρυσοβαλάντη καὶ δὲν ἀπαντήσεις, θὰ μείνῃς ἀπ’ ἔξω. Γι’ αὐτό φρόντισε νὰ σὲ φωνάζουν ὅλοι μὲ τὸ ὄνομα ποὺ σὲ βάπτισε ὁ ἱερέας”». 

Ἔτσι ὁ Ἀθανάσιος (ἀθάνατος) γίνεται Θανάσης (θάνατος), ὁ Εὐθύμιος (εὖ+θυμός) γίνεται Θύμιος (θυμός) καὶ ἀκόμα χειρότερα ὁ Ἰσίδωρος Ἄκης, ἡ Αἰκατερίνη Κάθριν καὶ ἄλλα εὐτράπελα.

Το αλίευσα ΕΔΩ